محسن عبدلره حمان
كهڤنترین دهربڕینا مرۆڤێ هۆشمهند كری، كێشانا نیگارێن ل سهر گهڤر و ناڤ شكهفتان بوو، كو نویترین ڤهدیتن بو كهڤنترین نیگار ل ئهستورالیا هاتیه ڤهدیتن، ئهوێ ڤهدگهڕیت بو پتر 45000 سالان، كو نیگارێ چهند گیانهوهرێن كویڤی نه[1]، لهورا ئهفسانه ب ستوینا رهۆشهنبیرییا مرۆڤی دهێته هژمارتن، ئهو ئهفسانهیێن پاشی بووینه باوهری، دا د قۆناخهكا نویتر دا ببنهن دین!
ئهفسانهیا پیگمالیون ئهوێ وێنهیێ ژنهكا جوان (پهیكهرێ گالاتیا) نیگاركری، پاشی ل جوانیا وێ عاشقبووی، دیسان (زاڤكسیس) ئهوێ ئوشییكێ تری نیگاركری بشێوهكێ گههشتیه پلهیهكا تمامیێ، كو چویچك دهاتن و دم لێددان.
ئهڤ ئهفسانهیێن جودا ب رامانهكێ دهێن، ئهوژی ..بالنده دفڕن بهرهڤ تری و مێر بهرهڤ ژنان.
ئانكو شوین تبلێن بلیمهت و داهێنهر ههڤڕكیا جوانی و راكێشانا سرۆشتی دكهن!
نیگار رهنگبهربوونا هزر و ههستانه ل سهر كانفاسی
رهنگ و دهروون
رهنگ: ههسته ژ ئهنجامێ شرۆڤهكرنا رۆناهییا سپی، چاڤ بهرۆڤاژی دكهت و ئهو سالۆخهت و شینواره د تورا چاڤی دا كو شیكاركرنهكا سێیانه بو رهنگی دكهت.
ڤهكولینێن زانایێن دهروونناس دیاركریه، كو رهنگ نهتنێ پێلێن رۆناهیێ نه، بهلكو كارتێكرنهكا مهزن د كویراتیا ناخێ مرۆڤی دا ههیه، هندهك ژ وان پێلان د ئهرێنینه و دهربڕینێ ژ ڤیان و ههدار و شادبوونێ دكهن، هندهك ژی نهرێنینه ههست ب نیگهرانی و شهپرزهیێ، خهمگینی و زڤێریێ، تنگژین و خهموكیێ پهیدادكهن، زێدهباری كارتێكرنا وان یا مهزن ل سهر كێول و ساخلهمیا مرۆڤی، لهورا ههر ژ كهڤندا رهنگ بو چارهسهریا نهخۆشان و دهربڕین ژ ههستان هاتینه بكارئینان، تاكو نها گهلهك بنگههێن چارهسهركرنا ب رهنگان پهیدابووینه، ههروهسا ههر دهولهت و رێكخستییهكێ درویشم و لوگۆیهك بو خۆ ههلبژارتیه، كو ژ رهنگهكی یان چهند رهنگان پێكدهێت، دیسان ب هشیاری و ههلبژارتنهك باش رهنگێ ئوده و پهرده و رائێخستیان ل جهێن گشتی و تایبهت دهێنه رێكخستن، چنكو رهنگان كارتێكرنهكا راستهوخۆ ل سهر دهروونێ مرۆڤی ههیه، ئهڤه ههمی گرێدای ههستێ دیتنێ یه.
رهنگ و هێما
ههر ژ كهڤن دا رهنگ وهكو نیشان و هێما بو دهربڕینێ ژ دهسته یان كومهكا دهستنیشانكری یا مرۆڤان بكارئینایه، ل دهستپێكێ رهنگێ سور ژ خوینا ئاژهلان وهرگرتییه دیسان رهنگێ رهش و سپی بكارئینا، بلندكرنا رهنگێ سپی نیشانا سهركهفتنێ و یێ رهش بو داكهفتنێ بوو، د سهرجهمێ 206 دهولتێن سهربهخۆ و نیمچه سهربهخۆ دا، كو ههر ئێكێ ئالایێ خۆ یێ تایبهت ههیه، لێ د ناڤ ڤان ئالایان دا شهش رهنگ ههره پترن، ئهڤهژی ڤهدگهریت راستیهكا فهسلهجی، كو چاڤێ مرۆڤی ژ دویرڤه ڤان رهنگان باشتر دبینیت و جودادكهت، ب تایبهت رهنگێ سور كو وهك ههستێ دیتنێ ئهو رهنگهگێ گهرمه وهكو لژێر:
1- ( 143) ئالایان رهنگێ سور تێدایه، وهكو نیشانا ئازادی و قارهمانی و قوربانیدانێ یه، و پتریا وان دهولهتێن كومونیست و سوسیالن، دیسان جوداهی د رامانا سوری دا ههیه ژ دهولهتهكێ بو یا دی، ل چینێ سور نیشانا شورهشێ و ل ئهمریكا نیشانا ئێكگرتنێ و ل فرهنسا نیشانا یهكسانیێ یه.
2- رهنگێ سپی د ( 128) ئالایان دا ههیه و ئاماژهیه بو ئاشتی، یهكسانی و گۆنجاندنێ.
3- رهنگێ شین د ( 87 ) ئالایان دا و ئاماژهیه بو ئاڤ و پێت، كومبهدا ئهسمانی كو نیشانا بلندی و مهزنیێ یه، ههرووهسا دوستینی و پهند و ئێمناهیێ یه.
4- رهنگێ كهسك د ( 80 ) ئالایان دا و ئاماژهیه بو سرۆشتی و بهرفرههیێ، ئاشتی و ئازادی، ههوهسا ل هندهك دهولهتان بتایبهت یێن ئیسلامی رهههندهكا دینی ههیه.
5- زهر د ( 70 ) ئالایان دا و نیشانا رۆژێ و رۆناهیێ، ژیان و گهشبوونێ، خوشی و زالبوونێ یه.
6- رهنگێ رهش ل داویێ دهێت د) 36( ئالایان دا .
رهنگ و نیگار
هونهر: ((شێوهكێ تایبهتێ هوشیارییا جڤاكی و چالاكیێن مرۆڤییه))[2]. دەمێ نیگاركێش داهێنەر، نەهەما رهنگاز[3]بیت، ب دیوارێ گەلەریێ ڤە هینگێ تابلۆ نەهەما دیمەنە، ئەو رووبەرێ وەلاتە، رەنگێ مللەتە، ئەو نەینكا ژیانێ، بیردانكا رابووری و پێشبینیا داهاتییە.
ئانكو هونهر ههبوونا /شارستانی – هزرییه/ و ههڤدهمێ ههبوونا مێژوویێ یه /هێلا پهرهسهندنێ/ ب ڤهبڕیایهك سرۆشتی[4].
دیتنا هندەك رەنگان ب هەندەك شێوازان وەكو ئازراندن و ئاراستەكرنا هندەك پڕسێن سادە و سەرڤەیە لێ یا ب ئێشە، گەزتنا خۆیەتی یە، چنكو پڕس ئازراندن ئەگەر دەستپێكا هەست و هزركرنێ ب مەزنیا شكەستنێ بیت، ئەڤە دیاردكەت كو رەنگ و ئەگەر د خەون و ئاشۆپا نیگاركێشی دا ژی بیت، چەندی بهێتە داپۆشین و بەندكرن، مینا رێرەوا ئاڤێ هەر دێ رێكا خۆ بو دەربڕینێ بینیت، دێ سەمت و رێبوارەكا تایبەت بو خوینبەربوونا ههست و هزران ڤەكری هەمبەر بینەری ڤهكهت.
برینا وەلات ژ تراژیدی و داكەفتن و شكەستنێن گەلە.. ئەوێن وەك تالییەك دومدرێژ د هزر و دەروونێ كهسێ داهێنەر دا د خولخولیت، ترشدبیت، مینا بالندهی كۆرك دبیت و رووهكی جیزیكێ ددهت.
ئهوێن دبیت جارجار ب تێكەلكرنا رەنگان و كێشانا هندەك خیج و هێلان، سیبەر و كەند و پنییان ل سەر تابلۆی دیاردكەن، كو ئەو بەرجەستەكرنا ژیواری یە و دەربڕینا راستگۆیانەیە ژ شكەستن و هەلنگفتنێن خۆ، دیسان رەنگڤەدانا راستەقینەیا وێنەیێ شێلوبێلیا دەروونی و مژویلبوونا هزرا خەلکی یە، گههاندنا پهیامهكێ یه، كو زمان بو دهربڕینێ ل ههمبهر لال و دهست داهێلای مایه، ههلویستهكه پتر نێزیكی زمانێ چاڤانه د گههاندنا پهیاما دلداریێ دا!
دەما ل سەر كانفاسی، رەنگێ شین و خولیكی دبنە رەنگێن سەرەكی؛ هینگێ سیبەرێن پێتی و روناهیێن كز د رەهەندێن دیتی دا بیاڤێ تابلۆی ڤەدكرن و پەیامێ ب هێما و مژداریێ دپێچن، پاشخانەیێن شكەستن و هەلنگفتنێن ب كوم و لدویڤ ئێك شێوەیێ زنجیرە تراژیدیان ب خۆڤەدبینن، وی دەمی ل هەمبەر كەفتن و شكەستنێن ل پەی هەڤ، سەركەفتن ئەگەر هەبیت ژی بچویك و ئهرزان دهێته دیتن و بەرگۆمان دبیت.
رەنگ .. د جەرگێ رویدانێ دا، د کاکلا بابەتی دا، دبیتە خەم د چاڤێن پیرەکی دا، گەشاتێ د دێمێ گەنجەکی دا و بشگۆڕین ل سەر لێڤێن زاڕۆیەکی…
تنێ تابلۆیێ كۆبانێ یێ جیاوازه، ئهو دبیت وهكو چاڤلێكرن یان داخباربوون ب تابلۆیێ (گورنیكا) یێ بابلو بیكاسوی لێ بهێته نێڕین، ئهو رهش و سپی یه، لێ یا دروستتر د كۆبانێ دا، ژبلی تنێ دوو رهنگێن هێمایێ دوو ههڤدژان، ئاهۆرا و ئههریمهن، دێرینه ههڤڕكیا كهلتورێ چیا و بیابانێ هەبوو؟
رەنگێ شین و سور و خولیكی دبیتە كراسەك نیگاركێش مینا درواركهرێ پیشهكار و دهستههل كهركری و لبەر تابلۆی دكەت، ئەو رەنگ ل ئاستێ بینینا چاڤێ بینەری بەرجەستەكرنا شكەستنێ ب خۆیە د هۆندر ئاسۆیێ دیتی دا، لهەمبەر تابلۆیا گەرم ب خوینێ، سار ژ بەفرێ و خۆلیكی ژ دهنگڤهدانا بانگێ (گەر مە هەبا تفاقەك…)، ئاراستەكرنا پڕسێن پیرۆز و قەدەغەكری ب تێهزرینەك خولیكی و بێدەنگیەك ئاییردەیی، سۆر هزرێن شەمبۆزێن ئاقل لڤینەر د ئازرینن و گیانێ خویسارگرتی ژ نهالێن خەمساری و رادەستبوونێ بەرەڤ كومتێن هاڤیبوونێ پالددەن؛ بلندكەن، ل پێلێن یاخیبوون و رەتكرنێ سواردكەن.
نیگار هەولەکە ژبو گەهاندنا پەیامەک بێدهنگ، کو زمان نەشیای دەربڕینێ بشێوەکێ راستگۆ و راستەوخۆ ژێ بکەت، ئانکو نێڕین ل تابلۆیەکی؛ خواندنا بێدەنگا دەقەکییە، كو رهنگ یان تابلۆ ئهو زمانێ جیهانییه یێ پێدڤی ب وهرگێرانێ ناكهت.
وێ گاڤێ ل سەر تابلۆیێن هەلاویستی تێهزرین زالە، ئەو تێكەلی و لێكدانەڤەیا ژ خیج و كۆریشك، رەشە سهـ و پێتی سیتاڤك و شابیتەیێن خۆلیكی د تابلۆیان دا پێكڤە رەنگڤەدانا هنگامهیا مێشكێن ڕەق و هزرێن گیرهەگرتی و نسكۆیێن دومدرێژە، كەفتنێن ل پەی هەڤ هیڤیێن بەندكرینە، ئۆمێدێن لغافكرینە، ژ گەلەكیا هەلنگفتنێن بووینە پەژییەك ڤەگر /هزر هك ڤالنجی / و دەردەك گۆژەك /دەروونهك نیگهران / د هەولا ژێبرن و راستڤەكرنێ دا كێمە گاڤێن سەركەفتنێ ئەوژی تال و بهر گومان دبن، سیتاڤكێن خۆلیكی و شابیتەیێن خاڤ هێلیڤانكا كۆرككرنا شكەستنانە، خۆمالیكرنا رەڤینانە و كەهیكرنا گرنۆشبوونێ یە.
د تابلۆیا ئهنفال دا زالبوونا سۆری ل سەر خۆلیكی هەولا ئالیسەنگكرنا رێككەفتنێ ل سەر ڤێككەفتنێ، گەشبینی ل سەر رەشبینیێ و لێكدانێ ل سەر تێكدانێ یە، هیڤێنێ ڤەژاندنێ یە، سور رهنگی زال و بالكێشه، پتر ههڤبهندێ شهر و مهترسیێ یه، ئهو ل دهڤ مرۆڤی هۆكاره كو لهزاتیا ههناسهیێ زێدهدكهت و فشارا خوینێ بلند دكهت، كو د عیبریێ دا (سور) یێ ژ پهیڤا (خوین) هاتیه وهرگرتن[5].
ب زەری هونهرمهند ئاڤڕیا مرۆڤێ كورد بو وهرزێ بههینێ سهرنشیڤ و بەرەڤ تلپێ رۆژێ ئهڤرازدكەت و، ب سۆری داكوكیێ ل سەر پێشاندان و دەرکرنا برینێ و پێداگریێ ل سەر ئازراندنا هزرێ و ڤەژاندنا هیڤیێ و ڤەكرنا كودێ بیردانكێ دكهت.
ب خۆلیكی كو گریمانا هەلوەشیانێ یە، بینەری نەچاری بیستەك تێهزرینا بێدەنگ د جیهانا رەنگاندان ههمبهر ئاییردهیێن گاتایهكێ رادوهستینیت، كو بینهرێ ئهلیبێتكێن زمانێ چاڤان، بنیاتێ هێمایان، هێڤێنێ جوانی و جوانكاری و سێهرا رەنگان نهزانیت، نهشێت بخوینیت، لهورا تنێ دێ مینیت بینهرهكێ هاڤی، حێبهتی و زڤێر.
خۆلیكی رەنگڤەدانا حەزا ئاشكرا و ڤەشارتیا نەحەزانە ژ رابووری بو داهاتی، زالبوونا سۆری ئەو خەریبیا مرۆڤێ كوردە بو ئاخێ و ئەشقا وی بو ژیانێ یە، شانەیێن خۆلیكی دڤێن بزدانا تابلۆی بكەن خۆلیدانك و نیگاركێش ب سۆری ل سەر گەشەكرنا پیرۆزە ئاگری؛ د ئاگردانا زەرەدەشت دا یێ رژدە.
بابەتێ هونەرمەند دكەتە روخسارێ تابلۆیی، هەبوونەكا ستەمدید د بەرهەڤبوونا ژیان و زهنییەت و پاشخانهیا رۆشهنبیرییا نیگاركێشی دا هەیە، رەنگ رەنگڤەدانا هەلچوونێن وی یێن دەروونییە، خواندنا وی یا كەسوكییە بو ژیوارێ هەنوكەی و دیتن و پێشبینیا وییە بو سۆبەهی.
لەورا دیتنا چیایی و رۆژێ و رووباری د وێنەیێن زارۆكێ كورد دا و دهەمان دەمدا دیتنا هێشترێ و دارخورمێ و خیفەتێ د نیگارێ زارۆیێ ئەرەب دا تشتەك ئاساییە، لێ دیسان وێنەیێ هەڤپشك د نافبەرا خویندكارێ كورد و ئەرەب دا سەرباری جوداهیا مەزن د كەلتورێ هەردوو مللەتان و سرۆشتێ هەر دوو وەلاتان دا، وێنەیێن چەك و لەشكری یە وەكو فرۆكە، تانك، زریپۆش، شهرڤان …، شەرێن بەردەوام و دیاردا چەكداری، ئەو خالا هەڤپشكە كو كارتێكرنا نەرێنی ل سەر زارۆكان هەبوویە تاكو پتریا یاریێن وان گرێدای بابەتێن لەشكرینە، بههمان پیڤهر دشیێن نیگارێن مهزنان ژی بههلسهنگینین، لهورا پرس ئهڤهیه: ئهرێ ناڤهرۆكا تابلۆیێن نیگاركێشێن كورد دهربارهی چییه!؟
تابلۆیێن (ستار عەلی) خۆیادکەن کو ئەو رابووری و داهاتی وێنەدکەت، نیگارکێشەک هزرییە، دبارەک گوهۆرین و نیگەرانیا بەردەوامدایە، هێڤێنێ هزرێن خو ژ سەروکانیێن سروشتێ کوردستانێ و ئازارێن گەلێ خۆ وەردگریت، د هەلبژارتنا رەنگان دا ئەو ل ناڤەراستێ راناوەستیت، سار ژ بەڤرێ یان گەرم ژ خوینێ، خولیکی ژ كاودان و هەلویستان… ئەو ژیر و زیرەكانە رەنگان هەلدبژیریت، ب رەنگان ل سەر سپیاتیا رووبەرێ پەرۆکی ئەو ئومێد و مەركەساتێن مللەتێ خو ب دیوارێ تۆز و شههگرتیێ گهلهریا بیردانکێ ڤه پێشانددەت، نەرهنگینه جلکێن کچان ب رستانڤە رادئێخیت، ( ئهسمانیێ تێكچوویه..د بهگرهوهندا تابلۆی دا و ل ئهڤراز، نێزیكه لگهل چیای و زهمینی راستڤهببیت، و ئهڤه ههلگرا ئاگههداریا رهشبینه و ئهنجام مهترسیدارن!)[6] لەورا چاڤێن من چەند تابلویەکا (ستاری) دبینن، مهرگهساتهك چوویی و تراژییهك برێڤه دخوینن!
ل گەلەریا گەل ئەوی شێوازەک هەلبژاتییە، دیوارەک ڤەگرتییە، بەرۆڤاژی داهولقوت و زۆڕنابێژێن شارەزا د سپیکرن و تاڤیلکرنا هەلویست و ژییاتیێن خۆ دا، کمکمەێن بەهلەوان و چەپلێدەرێن شارەزا.. ئەوێن بەهرە و هونەرێن خۆ ب مەردانە ژ پهیامهك نهتهوهیی و مرۆڤانه کرینە دکانێن کاسبکاریێ .
ب رێکا رەنگان (ستار) شیایە قیژیا مرۆڤێ کورد بەری وندابوونێ د تابلۆی دا ب بشێوەیێ بەرخۆدان، ڤیان، هەڤڕکی، ماندەلکرن، نیگەرانی، مكوڕی، ترس… بەرجەستە بکەت، لڤێرە هەڤدژیا رەنگان د جوگرافیا تابلۆیێ دا بەرجەستەکرنا گەوهەرا هەڤڕکیا هەڤدژانە د رووبەرێ وەلاتێ خۆ دا، هەروەسا رەنگڤەدانا رادەیا وێرانیا خۆیهتی و بابهتی؛ یا دیتی و بەرچاڤە.
هورەتەماشەکرنا ل تابلۆیێن، ئهنفال – شەنگال – روبوسکێ – كۆبانێ …، زێدەباوەری ب خۆبوون وەک کارەکێ هونەری یێ تمام د روخسار و ناڤەرۆکی دا دیاردکەت، هوسا ناڤەرۆکا دوبارەکری د تابلۆیێن (ستاری) دا، ب دەربڕینێن هێماکری ل سەر لایەنێ جوانکاریێ زالبوویە.
رۆلێ نیگاری
نیگار ههولددهت وێ پێشانبدهت یا زمان نهشیایی بێژیت، چنكو پهیوهندیا نیگاری دگهل زمانی یا بێ داوی یه، ئهو ب خۆ زمانهك بێدهنگه د ناڤبهرا مرۆڤی و نیگاری دا، تابلۆ وهكو دهروونێ مرۆڤی ژ چهند تهخان پێكهاتیه، ژ سهرڤه بهرهڤ كویراتیێ، ههر تهخهك هاریكاره بۆ تێگههشتنا تهخا ل ژێر خۆ كویرتر، خواندنا تابلۆی چهند رهنگڤهدانا نیگاركێشی یه، هند رهنگڤهدانا مه یێ وهرگره، ئهم ژی ل دهمێ خواندنا تابلۆیی تشتهكی ژ خۆ و خۆیهتیا دبینین و دخوینین، تشتێ جوان و ناوازه د بابهتی دا ئهوه، چ خواندنێن دروست و شاش نینن، ئهو تنێ خواندنن د خوهزایهكا ب بهرفرههیا دهروونێ مرۆڤی دا دهنگڤهددهن، لهورا دهمێ خواندنا ته ژ یا من جۆدابیت، رامانا كێم تێگههشتنا من نینه، بهلكو ئهو تنێ جیاوازی د سهربۆرێن مه یێن مرۆڤانه دانه، كو د ژێكجۆدانه.
بو هۆنهرمهندی؛ هۆنهر و داهێنان، وهكو خوارن و هزركرن و نڤستنێ پێدڤیاتیی، دهستپێكێ ئهو جیهانا ناڤخۆ یا هۆنهرمهندییه، ب رێكا ههستان دهردبڕیت، نیگاركێشی پێدڤی ب هۆنهرێن خیچومیج و رهنگكرنێ ههیه، و ئهو ئامرازێ وی یێ چێتراندییه بۆ دهربڕینێ ژ هندهك تشتێن ژ دهستداین و هندهكێن دی دڤێن، و هندهك ههست و هزر د ناخی دا دلڤینێ دانه، دبیت تنێ ههستێن هۆنهری بن و دبیت د سیاسی و جڤاكی یان گرێدای ژیارا رۆژانهبن، لێ داوی ئارمانجا ههر كارهكێ داهێنهری، بهخشینا بۆهایهك جوانكارییه ب پهیامهك جوانكاری، تاكو ئهو كهسێن ڤیاین بۆیاخهك سیاسی بدهنێ یان بهحسێ هۆنهرێ پێگیر بكهن د سهركهفتی نهبوون، چنكو پێگیری ههلویستهك خۆیهتییه، ئانكو پێدڤییه مرۆڤ د شێوازێ دهربڕینا خۆ و د شێوهیێ بكارئینانا رهنگ و رووبهر و خوهزایێ دا یێ ئازادبیت.
ستار ب چڕی و زیرهكی رهنگان بكاردئینیت، رهنگێن وی ژ كوما رهنگێن سرۆشتێ چیایه، ئهڤه ڤهدگهڕیت كو مرۆڤ و سرۆشت هێڤێن و ناڤهندا ڤان تابلۆیانه، خوهزا ب شارهزایی و زانابوون بكارئینانیه، د تابلۆیێن (ئهفسانهك ژ كهڤران) خوهزا ب تمامی تابلۆیان ڤهدگریت.
ئانكو ڤالاهی د تابلۆیان دا ناهێته دیتن، كانفاس ژ ههر چوار لایاناڤه یێ داگرتییه، ب هزرا من ئهڤه رهنگڤهدانه ژ نهبوونا ڤالاتیێ د ژیانا هۆنهرمهندی دا، دهربڕینه كو دهمێ دهستێ وی یێ ڤالا ههر هزرا وی ل كاره، ئانكو هۆنهرمهند نه تنی نیگاركێشهك هزرمهنده و ژ چریسكێن هزرا وی ل سهر كانفاسی شهواتا رهنگ و رویدانانه، وهكو مه گۆتی، هۆنهرمهندێ رهسهن هزرمهنده، و د دارشتنا هزری دا چ نیگاركێش، یان نڤیسهر …بيت، بهرههمی پشكهك یان ههمی كهساتیا داهینهری ههڤپێچی كاری دبیت، ئانكو نینه بهرههمهكێ داهێنای، ئهگهر پشكهك چهندی يا بچویك و هویر بیت، ژ كهساتی یان حهزهكا ڤهشارتی ژ ناخێ وی داهێنهری تێدا نهبیت، (ب پهیڤه دا ته ببینم) ئهڤ گۆتنا سوكراتی ما بو هۆنهری ژی نه یا دروسته (نیگاربكه دا ته ببینم)، ئانكو ب دیتنا تابلۆیان ژبلی داهێنانا هۆنهری، پشكهك ژ هزر و خهم و دبیت كهرب ..یا هۆنهرمهندی د ئاشكرانه!
نیگاركێش د كارێ هۆنهری دا، دبینیت ب پله ئێك ئهركێ وی یه پهیاما خۆ ب شێوازێ خۆ یێ هۆنهری و ههستكرنا خۆ ب جوانكاریێ بو وهرگری و جیهانێ بگههینیت، لێ بۆچی منێ بینهر ب (رهنگبهربوون – ئهفسانهك ژ كهڤران) ناڤكر؟ دبیت چنكو ب دیتنا منێ بینهر هۆنهرهك ئهفسانهیی یان داستانی دایه مه، و نیگار ب خۆ لدور ئهفسانهیێ یه و ب پهیڤا ئهفسانه دهستپێكریه.
ئهم و تێگههێ جوانیێ
كهرستهیێ جوانه و ئهم لدویڤ دیتنا خۆ د جوانیێ دگههین، و ب جوان یان كرێت بڕیارێ ل سهر ددهین، هۆسا ههر مرۆڤهكی دیتنا خۆ دهربارهی جوانیێ وهكو تێگهه ههیه، لهورا دبیت تشتێ بۆ من جوان، بۆ كهسێ دی یێ كرێت بیت، ئهڤه دۆپاتدكهت كو جوانی رێژهیی و دهمكییه، چنكو ئهو تشتێ ئهڤرۆ كرێت دبینین، دبیت سۆبههی د چاڤێ مه دا یێ جوان و سپههی بیت، ئانكو راسته لایهنێ گیانی ل سهر لایهنێ ژیری د بڕیاردانێ دا ل سهر جوانیێ زاله!
ڤێچا لدویڤ نیاسینا من بۆ هۆنهری، جوانی دبیت راڤهكرنا دیاردهیا شێوهی بیت، ئانكو ههكه من هۆنهر نیاسی و تێگههشتم و خۆشی ژێ وهرگرت، دێ شێم دیاردا جوانكاریێ لۆژیكانه راڤهكهم. هۆسا پلاتۆی هۆنهر ب سێهربهندیێ هژمارتییه.
ب راستی ژی دیتنا هۆنهرمهندی بۆ جوانیێ، ژ دیتنا خهلكێ ئاسایی جۆدایه، دبیت هۆنهرمهند ب دیتنا خۆ وهكو هۆنهرمهند ژ كرێتیێ جوانیێ پهیدابكهت، چنكو ئهو ل دیمهنی ب دیتنهك جۆدا و نامۆ و جیاواز دنێریت، لهورا دشێت رامانهك نوی بدهته جوانیێ، (ههوه لایهنێ دۆژههی نهیێ جوانكاری ژ روودانا 11ی سپتهمبهرێ دیت) ! ئهڤه وێ ناگههینیت كو هۆنهرمهند وهرگری دخاپینیت، بهلكو ئهوه هۆنهرمهند دشێت ب ههستكرنا وی ب خۆ و ب گیانداریا د مه دا، رهگهزێن د جوانیێ دگههن د ئێك چوارچۆڤه دا كۆمبكهت.
بههرهمهندی و بلیمهتی ئهوه دهمێ كهرهستهكێ هشك، دكهته بهرههمهكێ هۆنهری، وهكو پهیكهرتاشێ ژ كهڤرهكێ رهق پهیكهرهكی و جوانییهكا هۆنهری بدهتێ.
نیگارکێش و رەنگ
رەنگ ژ رەگەزێن ڤەگۆهاستنا تێگەهێن بینینێ یە و پەیوەندیەکا راستەوخۆ ب هەستێن مرۆڤی ڤە هەیە، هەروەسا رەنگ هەلگرێ کومەکا رامانێن هێماییە کو شیانێن ڤەگۆهاستنا پەیام دەربڕین و پێزانینان هەیە.
رەنگی رهێن کوور د ناخێ نیگارکێشی دا داهێلاینه، ئەو تا کۆپیتکێ ب شێوەیێ نەئاسایی و کەهی بۆهایێ هێمایا رەنگی بلند دکەت، ژ هەلبژاردنا رەنگان دیارە کو خهمخوری و پێشبینیا مهترسیێ وی نیگەران و خەورەڤاندی دکەن، لێ گونجاندن د روناهی و سهێ دا، هەماهەنگی د سیتاڤکا کەسان و راگرتنا ههڤسهنگیێ د ترازوویا هیمایان دا، خۆراگریا مرۆڤێ کوردە هەمبەر ستەما هێزێن داگیرکەر و چهوسینهر، د ناڤ سەقایەکێ هوسا مژەوی دا، دیارە ترس ئەوە د بێیومێدە سەقایەکێ هوسا دا مرۆڤ رەسەناتیا خۆ ژ دەستبدەت، ژ رهێن خۆ بهێتە هەلكێشان، بڕین و قەتیان، لێ سەرباری ئەوی سەقایێ کەهرەبگرتی و تۆزکەوی ل پاشیا شکەفتان سینالوکێن هیڤیێ د ناڤ رەنگان دا دهێنە دیتن.
)رهنگێن خولیكی و رساسی و شینێ توخ سهقایهكێ داستانی ل تابلۆی زێدهكریه، دا قارهمانی و قوربانیدانا مللهتهكی بهرجهسته بكهت، سهرباری كو ئهو ههره نێزیكا ئاییردهیێن مرنێ یه).[7]
رەنگێن زال ل سەر تابلۆیێن ستاری:
* رەنگێ سۆر– سۆر جێمکێ زەری یە، بیاڤەکێ بەرفرەهێ تێگەهان ب خۆڤە دگریت، ئەو هێمایێ حهز؛ دلداری و ڤیان، وزه؛ گەرم و تێن، نێراتی؛ ئازراندن و دوژمنكاری ههروهسا ژیان و ڤەژاندنێ یە، زێدەباری رەهەندەکا دینی و مەجازی هەیە، کو تا نها هندەک کورد جەمەدانیێن سور ل سەرێ خۆ دکەن، سۆر و زەر دوو رەنگێن رەسەنێن کوردینە و د سەرەکینە بتایبەت د جلكێن ژنێن كورد یێن گەنج دا.
* رەنگێ خولیکی: ئەو تێکەلەیە ژ رەش و سپی، ب شێوەکێ بەرچاڤ د نیگارێن ستاری دا دیارە، خولیکی ب رەنگێ بێلایەن دهێتە نیاسین، چنکو سالۆخەتێن دو لایەنی هەنە، ئەرێ و نەرێ، دیسان د ئێک دەمدا دهربڕین و دیتنەک رەشبین و گەشبین بو ژیانێ هەیە. د كوپیتكا تراژیدیێ دا كو گاڤێن دل گههشته گهرویێ، تابلۆیا بالكێش ژ ئالیێ سهری رهش ل سهر زاله، لێ دناڤدا سپی رهشی ڤهدرهڤینیت، ئهڤه ژبلی سێ پنیێن گهش (كهسك، سور، زهر) دا، ههمی كهساتیێن د ناڤ ههرهبوشییا تابلۆی دا مرۆڤ بشێوهیێ كهڤران دیارن، ئهوژی تابلۆیێ كۆبانێ یه، ئهڤسانهیا شهرڤانێن ژنه!
* رەنگێ کەسک: ئەڤ رەنگە ل ناڤ رێبازێن دینی وەک هێما و دروێشم هاتیە نیاسین، نەخاسمە پشتی بلندکرنا ئەباسیان بو ئالایێن رەش، چنکو کورد هەر ژ تیرورکرنا بەهزادانێ خوراسانی (ئەبو موسلم) لگەل ئەباسیان د ناکوک و یاخیبوون و پتر نێزیکی مالباتا هاشمی وعەلەویان بوون، هەروەسا کەسک لجەم کوردان هێما و ژێدەرێ هێزێییە، پتر بو شینبوون و سرۆشتی، ئاشتی و نویبوونێ، پێت و گهنجاتی و بهختهوهریێ یە.
* رەنگێ شین: رەنگێ سهرهكیێ تابلۆیێ شهنگالێ یە، لگهل بژالهبوونا پهرێن تاووسی؛ سهرباری كو شین د جڤاكێ ئێزدی دا یێ شرینه.
شین هەلگرێ گەلەک ئاماژە و رامانانە، ئهو هێمایێ بههیداریێ یه، ههر كوردان بو بههیێ گۆتییه مه شینییه، رەنگەکێ کاریگەرێ گرێدای ناخییە، رامانا باوەریێ و فەزایا بێ داوییە، هەروەسا ئاماژەکرنا هزرا بەرز و نموونەیێن هەرەبلندە، د بیروباوەرێن کوردان دا هەڤدژی خراپکاریێ یە، ئەو پاکی و بێگۆنەهیێە، لەورا چاڤکەکێ شین ب پڕچا زارۆکی، ستویێ بەرانی، چێلا شیردەر، ماهینا کەئێل و سەردەرا خانی… هاتینە هەلاویستن، ب مەبەستا دوورئێخستنا ژ چاڤێ هەسویدە، لێ دبینین نها جهێ هەلاویستنا چاڤکی ژ ستوی و سەری بو نەینکا هەمبەر شۆفێری بشێوهیێ تزبی یان کتا شمکێ هاتییە گۆهورین.
* رەنگێ زەر: ژ رەنگێن دیارە و هەبوونەکا ستەمدید د هەمی بوار و هەر قولاچکەکا ژیانا مرۆڤێ کورد دا هەیە، ئەو ب ئاڤڕیەک پیرۆز و بلند لێ دنێریت، چنکو ئەو ژ رۆناهیا رۆژێ یە و رۆژ د شارستانیێن میسوپوتامیا دا ژێدهرا ژیانێ یه، و نیشانا زانینێ یە، لەورا ئاساییە دەمێ پێ سویندخۆت، ئەڤ پیرۆزی یە ڤەدگەریت بو پێش موسلمانهتیێ، بتایبەت سهردهمێ مهرپەرێسیێ و زهرهدهشتیێ، دیسان وەک هیمایێ زانین و تێگەهشتنێ وەکو د بکارئینانا زهری د مەهوەشەیێن ل هنداڤ سەرێ چاکان د ئۆلا فلەینیێ دا، شاشكێن حهجیێن موسلمان، هەر وەسا زەر مینا هێمایێ شاهاتی و دەسهەلاتداریێ هاتیە نیاسین، چنکو زەر رەنگەکێ رۆهن و گۆنجایە لەورا د گۆمبەدێن دێرێن بیزەنتی دا هاتییە بکارئینان، ههروهسا نیشانا نهساخی و هێمایێ پێتیبوونێ یه، لێ ههبوونا زهری بشێوهیێ بهرچاڤ د تابلۆیان دا یێ كێمه.
نیگاركێش و سرۆشت
هۆنهرمهندی دیتنا خۆ یا تایبهت بۆ سرۆشتی ب فهلسهفهیا رهنگان ل سهر تابلۆیان سهپاندییه، و ئهڤێ رهههندهكا سهربهخۆ و ناوازه دایه تابلۆیان، ل سالا 1990ێ ل خواندنگهها نهورۆز ستاری پێشانگهها تایبهت ب ناڤێ ( ئهفسانێت چیا) ڤهكر، تێدا تابلۆ لدور روودانا ههوا ئهنفالان بوون، ئهو روودانا هندا مهزن و دووری ههر عهقل و لوژیكهكی بوو، تاكو دگههشته ئاستێ ئهفسانهیان!
كهساتیێن د تابلۆیان دا پتر ب شێوه و رهنگێ كهڤرانن، لدویڤ شرۆڤهكرنێن دهروونناسان، قۆناغا زارۆكینیێ یا ههره گرنگه د ژیانا ههر كهسهكی دا ب تایبهت كهسێن داهێنهر و ئهو ههمی سهربۆر و سهرهاتیێن زارۆكینیێ تا خهون، ل دهمێ مهزنبوونێ ل گهل ههلكهفتان و دهمێ گۆنجای و پێدڤی مینا بلقێن ئاڤێ ب سهر نههشی دكهڤن، ئهڤێ كارتێگرنا ل سهر زارۆكینیا ستاری ستایلهك تایبهت دایێ، ئهڤه دیاردكهت كو ئێكهم دیمهن چاڤێن نیگاركێشی دیتین، كهڤر و شكهفت بوون، دا ڤهگهڕینه گۆندێ وی كو ل ههر لا یێ مرۆڤ دنێریت، كهڤر ب شێوهیێ مرۆڤان وهكو (لات و چهل، كێری، قۆلینگههـ، زنار و پهسار….) كهڤر ب رێز مینا لهشكرێ د ئامادهباشیێ یان پاسهوانێ د نۆبهداریێ دا یه، ئهو ب نیگاركرنا كهڤران رامانێ ددهت ههر دلۆپهكا خوینێ ب دریژیا مێژوویا ههڤڕكیێ دناڤبهرا شڤانێن مرنێ و داخوازكهرێن ژیانێ دا ل سهر رشتی، بگشتی ئاقارێ گۆندی ژ لات و شویرههیان مێرگێن ههلاویستینه ب بهژنا مهتینی ڤه.
ب دیتنا من وێنهكرنا مرۆڤان ب رهنگێ كهڤران، خهریبیا نیگاركێشییه بو قۆناغا زارۆكینێ ل ناڤ سرۆشتێ ڤهكریێ گوندی، كو ئهو ئێكهم دیمهن بوون چاڤێن وی دیتین، ئهو دیمهن لگهل خهون و ئاشۆپا وی ل ههمی قۆناغێن ژیێ وی یێن دویری گۆندێ وی دا ژیاینه.
نیگاركێش و تابلۆ
رهسانهتیا هونهرمهندی ههڤتهریب (- گردیا-) دگۆنجیت د گهل دژواریا كارلێكرنا وی دگهل ههڤدژیێن چهرخێ خۆ، چ نافخۆ یان دهرهكی بن[8].
د پتریا تابلۆیێن نیگاركێشی دا هندهك ساخلهتێن ههڤپشك ههنه، كو وی ژ نیگاركێشێن دی ناوازهدكهت و موهركهكا تایبهت ددهت كارێن وی، كو بینهرێ نیمچه رۆشهنبیریهكا هۆنهری ههیی، دشێت ب ساناهی تێبینی بكهت، چنكو ئهو رهنگڤهدان و دهربڕینه ژ بارێ ویێ دهروونی و پاشخانهیا وی یا رۆشهنبیری و ئاستێ ویێ هزری یه :
1- كارێ فلجهی: فلجه د دهست نیكاركێشی دا ژ خشیانهكا نهرم ل سهر رویێ تابلۆی، ئهو پتر لێدانهكا دژواره، ئهڤچا چ ئهو لێدان ئاراستهكرن یان ڤهگرتن بیت، ئهڤه د تابلۆیێ (شهنگال) دا ب شێوهیێ پهرێن تاووسی یێن بژاله دهێته دیتن.
2- بانتایی (فضاء): ههر تابلۆیهكی بانتاییهك ههیه، لێ د تابلۆیێن نیگاركێشی دا ئاساییه كو بانتایی یا بهرتهنگ و ب ههرهبۆشی بیت، چنكو بیاڤێ سرۆشتێ ژینگهها وی یێ سنورداره و رهنگڤهدانا وێ د تابلۆیان دا دیاره، ئهو نه ژینگههـ و روودانێن ئاشۆپی نیگاردكهت، بهلكو وهك كاراكتهر دناڤدا دژیت، لهورا وێنهیێ مرۆڤان ژی مینا چیا ، شكهفته، كهڤرانه .
3- نههشی: زانایه كو بهرههمێ هۆنهری و یێ ئهدهبی ب هشیاری و ئاگههـ دهێته دارشتن و بهرههمهێنان، لێ وهسا دیاره پشكا ههره مهزن ب نههشی دهربڕین ژێ دهێتهكرن، و قۆناخا زارۆكینیێ ئهوا دبیردانكا درێژخایهن یا د نههشی دا پاراستی ل وی دهمی چالاك دبیت و د كاری دا ب بێئاگههی خۆ دسهپینیت، بێی كو داهێنهر د پتریا حالهتان دا ههلبژێریت، تاكو ل داویێ دبیته ستایلێ گشتی بو داهێنهری. لڤێره سهرباری كو نیگاركێش ل باژێرێن مهزن ژیایه و خواندییه، لێ ژینهگهها چیایی یا گۆندێ وی ل سهر كارین وی زال و ستهمدیده، ئهڤه د كهساتیێن تابلۆییان دا دیاره، كو پتر ل سهر شێوهیێ كهڤرانن. لڤێره پرس ئهڤهیه، هۆنهرمهند چاوا و د چ ژینگههـ و ژیوار دا ژیایه و چ بهایان پتر كارتێكرن ل كهساتیا وی یا هونهری كریه؟
4- ناڤونیشان: مینا دهقێ ئهدهبی یێ كو نڤیسهر ناڤونیشانێ بو ههلدبژێریت، پتریا نیكاركێشان بو تابلۆیێن خۆ ناڤونیشانێ ددانن، لێ تابلۆیێن ستاری ناڤ ل سهر ناهێن دیتن، و ئهڤ ناڤێن من گۆتین، تابلۆیێ ( ئهنفال، رۆبوسكێ، شهنگال، كۆبانێ) من ل سهر داناینه ب مهبهستا دهستنیشانكرنێ، دبیت بێناڤبن چنكو نیگاركێش ب خۆ نڤیسهره و تابلۆ ب خۆ ژی دهقهكه، بهس ل شوینا پهیڤان ب رهنگان نڤیسییه، و ههر دهقهكێ داهێنای پتر ژ خواندنهكێ بو ههیه، بدیتنا من ئهڤه ژی دهستپێشخهریهكه ژ هۆنهرمهندی، كو بینهری ئازادانه و نهراستهوخۆ پشكداربكهت، ئهوژی دهمێ تابلۆیهك ڤهكری پیشانددهت، چنكو ناڤكرن تا راددهكێ تابلۆیی سنورداردكهت.
چنكو تابلۆ د بێناڤن، لهورا ههمی لژێر ناڤێ (ئهفسانهك ژ كهڤران) من كومكرن،
ستار نیگاركێشهكه.. كویر د هزركرنێ دا، نازك د ههستكرنێ دا، ناڤهرۆكا تابلۆیێن خۆ ژ كاكلا ژین و ژیارا ههنوكهی و رابووریێ ژیوارێ مرۆڤێ كورد وهردگریت، د تابلۆیان دا ئهسمان یێ نزمه و عهورێن خولیكی ژ پرسان دئاڤزن، د هنگامهیا رهنگان دا فلجهیێ ستاری جار بزكێ مایسترویه سمفونییهكێ بو ژیانێ دژهنیت، جار خامهیێ شاعرهكییه داستانهكا ئیشقهكێ دنهخشینیت، (ستار) ب نیگاركرنا ههر ئازار و شانازییهكێ خۆ خاچددهت و نابیته عیسا گۆنههكاران تاڤیلبكهت، نابیته فریادرهسێ داهاتی رۆهنبكهت، د نیگاركرنا ههر تابلۆیهكی رهنكبهربوونا هزرهكێیه،
تابلۆ بهردهوامیا نیگارێن ل كهڤرێن شكهفتێن (لاسكو و شوفیه) نه، ئهوێن ڤهدگهڕن بهری ههڤده هزار سالان، ههچكو دبێژن هۆنهر ژی وهكو ژیانێ زنجیرهكا بێ ڤهقهتیان، ل دهمێ نیگاركێش پتر ژ ستودیێ خۆ د پهرستگههێ ڤه دبینیت، و ئاییرهده هاریكار بو دهربڕینێ ژ ههستێن نیگاركێشی، ل شكهفتێن شوفێه و لاسكو نیگاركێشی نێچیرڤان دهربڕین ژ ئاییرهدهیێن نێچیرێ كرییه، كو رێزگرتن و دلینی لگهل نێچیرا خۆ، لڤێره ژه ستار برێكا رهنگان دهربڕینێ ژ سرۆشت و هێمایێن گهلێ خۆ دكهت[9].
كارێن هونهری و خؤشى وهرگرتنا هۆنهری جۆره پیڤهرهكه بؤ مرۆڤینیێ و شارستانیبوونا جفاكی، لةو فةرة بيَذين، كارى نيطاركيَشى دطةل ب دووماهى هاتنا كارى ب واذووكرنى دهيَت، ئةو هؤنةرمةند ب كيَشانا خيض و هيَل و رةنطان دةربرِن ذ هةست و هزريَن خؤ كر، كارىَ هؤنةرى هيَما و نيشانيَن خؤ وةكو زمان هةنة، لةورا ناهيَتة شرؤظةكرن، بةلكو فةرة طرنطى ب ثةروةردةيا هؤنةرى بهيَتةدان، ئةوا ل دةف مة يا ثشتطؤه ئيَخستى، هةرةثتريا خةلكىَ مة د زمانىَ هؤنةرى ناطةهن، لةورا خؤشيىَ ذيَ وةرناطرن، ئانكو ضاوا د زمانىَ لظينيَن دةستان يَين لالان تيَناطةهين، مخابن وةسا د دانؤستاندنا بينينىَ دا د نةزانين! ضنكو تاكىَ مة لدور كار، خواندنطةه و بابةتيَن هؤنةرى ناخوينيت و دويظضوونىَ ناكةت، سةرةدانا طةلةرى و مؤزةخانةييَن هؤنةرى هةر د هزرا وى دا نينة!
ل داویێ بابهتی بڤێ دهستهواژهیێ كلیلددهم: هزر د پاشەرۆژا مللەتەكی دا بكە، گرنگیێ ب هونەری نەدەت و د ئهلیفبێتكێن رهنگ وهۆنهران دا نهخواندهڤان بیت!؟
ژێدهر:
1- الفانوس السحری (دراسه فی دراسه الفن التشكیلی العالمی)، بوگومیل راینوف، وهرگێران ژ بولگاری: میخائیل عوبهید، بهلاڤكرنێن وهزارهتا رۆشهنبیری یا سوریێ، دیمهشق، 1997، لپ27.
2- الفنون التشكیلیه و الثوره، عبدالله عبدالخطیب، وزارهالثقافة العراقية، 1976،ص11
3- سلێمان عهلی، گۆڤارا مهتین، ژماره 83، كانوونا ئێكێ1998، بهرگێ داویێ.
4- جیهانا رهنگان فههمی بالایی، دهزگایێ سپیرێز، دهۆك،2008.
5- موسوعه دیكورات المنزل، جمال محمد عبدالحمید عبید، دار عالم الثقافه و النشر، عمان، الاردن،2000.
6- العین العاشقه، د. نعیم عطیه، الهئیه المصریه العامه للكتاب، 1976.
7- هندهگ ئامار و پێزانین ژ ئهنترنێتێ بدهستكاری هاتینه وهرگرتن.
8- حقول الدم، كارین ئارمسترونك، الشركه العربیه للابحاث و النشر، بیروت،2016.
_______________________
[1] العالم و العلوم، كهنالێ france 24 ، 15/1/2021
[2] الفانوس السحری (دراسه فی دراسه الفن التشكیلی العالمی)، بوگومیل راینوف، وهرگێران ژ بولگاری: میخائیل عوبهید، بهلاڤكرنێن وهزارهتا رۆشهنبیری یا سوریێ، دیمهشق، 1997، لپ27.
[3] رهنگاز- خنكار: ئەو كەسە یێ ریس رەنگدكر.
[4] الفنون التشكیلیه و الپوره، عبدالله عبدالخگیب، وهزارهتا رۆشهنبیرییا ئیراقێ، 1976، لپ 11.
[5] دیتن – رۆیا 17: 1-6.
[6] سلێمان عهلی، گۆڤارا مهتین، ژماره 83، كانوونا ئێكێ1998، بهرگێ داویێ.
[7] ههمان ژێدهر.
[8] ههمان ژێدهر پێشیێ لپ7.
[9] حقول الدم، كارین ئارمسترونك، الشركه العربیه للابحاث و النشر، بیروت،2016، ص26.
كناية 
أضف تعليق