محسن عهبدلڕهحمان
فهقیێ تهیران و گهوههرا پهیڤێ
سهركردهیێن كورد چاوا دهم نینه دا ب پهیڤهكێ/ سهرخۆبوون/ بكهنه چوارڕیانا مللهت لێ بگههته ههڤ، بهلكو ئۆمێدا دهولهتێ كرینه خهون، و خهون ئاشۆپهیه!
وهسا مهلایێن كورد دهم نهبوویه ب پهیڤهكێ /نهتهوهبوون/ دینی بكهنه دهرگههی سهربهستی و ژیانهك سهرفراز بۆ مللهتی و دین باوهرهك غهیبییه!
ئهوان ب گۆتارێن هشك تنێ ئاماژكرینه تاریستانا گوڕی و دویڤهلانكییا هزری و كلتوری بۆ داگیركهرێن ههڤباوهر!!
نهپشتراستم.. ئهوان ژ نهزانین یان ژی بهدبهختی یا مه؛ نهبهیستبوو كو یا هاتییه نڤیسین: نه ب نانی ب تنێ مرۆڤ دژیت، لێ ب ههر پهیڤهكا ژ دهڤێ خودێ دهردكهڤیت .
رێبهرێن دین و دونیایی مخابن نهشیانه، گیایێ كهسك بكهنه شیرێ سپی!! ئانكو نهگههشتن گهوههرا ههلاتگهریێ! كو ههلاتگهری ناڤهندا چوارڕیانێ یه و ئهو گهوههرا پهیڤێ یه.
د زمانێ گریكی دا بۆ دهربڕینێ ژ (پهیڤێ – بێژهیێ) دوو پهیڤێن جیاواز ههنه: ئێك ژ وان (لوگوس) یا كو پهیڤا (لغه) یا ئهرهبی ژێ هاتییه وهرگرتن، چنكو د ئهرهبیێ دا بۆ (لغه، لسان) ئانكو بۆ (زمان و ئهزمان) پهیڤا (لسان) ههبوو، و یا دی (ریما) یه. جیهان ب رێكا پهیڤا لوگوس (ل دهستپێكێ پهیڤ بوو) هاتیه ئافراندن. هندی لوگوسه ئهو پهیڤا خودێ یا گشتییه، و ئهو ژ سفرا ئافراندن تا دیتنێ درێژدبیت، ههروهسا د قورئانێ ژی دا(اقراو)ه.
ئهگهر لوگوسێ ژ u quraan avista سفرا ئافراندنێ تا دیتنێ ب خوینی، دێ ههمی پێزانینان ل دور خودێ و كارێن وی وهرگری، لێ ب ڤێ خواندنێ نهشێی باوهریێ وهربگری، دێ زانیاری و تێگههشتنێ ل دور خودێ وهرگری، لێ باوهریێ وهرناگری، بۆ وهرگرتنا باوهریێ مرۆڤی پێدڤی ب (ریما) یێ ههیه/ ( قالت الاعراب ێمنا قل لم تۆمنوا ولكن قولوا اسلمنا ولما یدخل الایمان قلوبكم..) .
دزانین كو ئامرازێ باوهری پێ دهێته وهرگرتن، ئهو پتره ژ خواندنهكا رووت بۆ پهیڤا خودێ: (ئانكو باوهری ب بهیستنێ یه، و بهیستن ب پهیڤا خودێ یه) . د ڤێ ئایهتا پیرۆز دا پهیڤا بكارهاتی بۆ دهربڕینێ ژ پهیڤا خودێ (ریما) یه، نه (لوگوس)ه، ب گۆهداریا ریما نه لوگوسێ /پهند – حكمه/ باوهری دهێت. (یۆتی الحكمه من یشاو ومن یۆتی الحكمه فقد أوتی خیراَ كپیرا وما یژكر الااولوا الالباب) ، (و شددنا ملكه وێتیناه الحكمه و فصل الخگاب) .
پهند؛ ئانكو (حكمه، ریما) ههر ههمان مهبهست و ئارمانجا بهرزهیه یا زهمبیلفرۆشی و بودایی تهلار و دهستههلات هێلاین و ل دویڤ گهڕیاین.
د فهرههنگا خۆ یا گریكی دا د. ئهیرنسید دبێژیت هندی (لوگوس)ه، ئهو پهیڤا خۆدێیه یا هاتیه گۆتن، و هندی (ریما)یه ئهو پهیڤا خۆدێیه یا نههاتیه گۆتن!! و گهلهك ژ شرۆڤهكاران پێناسهیهك داینه ریمایێ كو ئهو: بكارئینانا گیانێ پیرۆزه دا باوهریهكا تایبهت ل دور بابهتهكێ تایبهت بدهت كهسهكی. و پێناسهیا من بۆ ئهوه كو (ریما) پهیڤهكا دهستنیشانكریه بۆ كهسهكێ تایبهت د كاودانهك تایبهت دا. (یا ادم انبئهم باسمائهم) ،(اژهب الی فرعون انه گغی) ، (یا یحیی خژ الكتاب بقوه) ، (قم فأنژر و ربك فكبر …) ، ئهڤ (اژهب، یا یحیی، قم) ههما فرمانا نموونهیا ب رێڤهچوونا پاتروسی ل سهر ئاڤێ ژبهر باوهریا وی ب (ریما) یێ یه، پاتروسی ئهو باوهری بهری هینگێ ههبوو، چنكو وی باوهری ئینا ب راستیا كو خودێ دشێت وێ بكهت، ئهوی ئهو باوهری بهری هینگێ ههبوو، لێ وی داخواز ژ عیسای پێخهمبهری كر كو پهیڤهك تایبهت ب ڤی ههلویستی بدهتێ: ئهی خۆدان ئهگهر تو ئهو بی، فرمانێ ل من بكه دا بهێمه لایێ ته، عیسای بهرسڤدا و گۆتێ: (وهره).
پهیڤا عیسای بۆ پاتروسی نه(لوگوس) بهلكو (ریما) بوو، پهیڤهكا دهستنیشانكری / وهره/ بۆ كهسهكێ دیاركری /پاتروس/ د كاودانهك تایبهت دا / ب رێڤهچوون ل سهر ئاڤێ/.
هندی (ریما)یه باوهریێ ددهت، (باوهری ب بهیستنێ، بهیستنا پهیڤا خودێ یه). پاتروس ل سهر ئاڤێ ب رێڤهنهچوو ژ ئهنجامێ باوهریا خۆ ب راستیا گشتی ل دور خودێ، لێ وی (ریما) یا تایبهت ب خۆڤه ههبوو، ئهوا باوهریا پێدڤی دایێ.
“ئهڤه سهردهمهكێ ههر بلهزه، خهلك بلهز دهێته دێرێ ، گۆهداریا گۆتارهكا كورت دكهن و دچن، بێی دهمهكێ پێدڤی ههمبهر خودێ ببورینن، (لوگوس)ێ ب دهستڤهدئینن، لێ (ریما) یێ وهرناگرن، لهورا د دیتنا پڕچۆیێن خودێ دا دادكهڤن و دهست ب گۆمانكرنێ د شیانێن وی دا دكهن.
یا دروست ئهوه خهلك بهێنه دێرێ و گۆهداریا گۆتارێ بكهن و ههمبهر خودێ چاڤهڕێبن، لێ ئهو ڤێ ناكهن و (ریما) یێ ژ خودێ وهرناگرن، ژبهر هندێ ئهو باوهریا گۆنجای یا تایبهت ب كاودانێن وان یێن كهسوكیڤه وهرناگرن؟ زانینا وان ب پهرتووكێ زێدهدبیت و ئاریشهیێن وان دگهلدا زێدهدبن!! و سهرباری زانیاریێن پهرتووكێ چ د ژیانا كرداری دا روونادهت، ڤێچا دهست ب پاشكهزبوونێ دكهن و باوهریا خۆ ژ دهستددهن” .
ئاریشهیهكا دی د ڤی چهرخێ مه دا ههیه، ئهوژی قهشه ب بابهتێن جۆداڤه دمژویلن، قهشه دهرگههڤانێن دێرێ نه و خزنهدارن و قونتهرچینه و سهرپهرشتێن خزمهتانه!! رهنجا وان ل سهر گهلهك سهمتان پارڤهدبیت، و رۆژا شهمبی ب دروستی دوهستیای و كهرخینه، لهورا ل هندهك (لوگوس)ێ دگهڕن دابكهن گۆتار و بێژن!! دهم نینه كو ل ههمبهر خودێ راوهستن، دهم نینه دا گیایێ كهسك بكهنه شیرێ سپی!! ئهو گیایێ كهسك ددهن خهلكی خۆ!! ئانكو پهیڤێن خودێ یێن ب ترزی، وهكو دانێ خاڤێ نه كهلاندیێ بێ خوێ و روون پێ ددهنه خوارن، ل وێدهرێ نیڤشكێ پهیڤێ یێ بێ سهخته و قوبیا نینه و ئهڤه شاشییهك مهزنه، ههكه ئهڤه حالێ قهشهیێن فهلا بیت، ئهرێ ما حالێ مهلا و بانگخوازێن موسلمان خرابترنینه؟ و مهلایێن كورد یێن نهریت و كلتورێ ئهرهبان ب ناڤێ موسلمانهتیێ بهلاڤدكهن رهوشا وان نهكمباختره، بیێ ل بهرچاڤوهرگرتنا جوداهیێن كلتوری و ژینگههی یێن خودێ كورد پێ تایبهتمهندكرین، ههما ههر چننه! گۆتارێن وان ژ حهلال و حهرامی و بهلاڤكرنا حورییان و ترساندن ژ داخكرن ب ئاگرێ دۆژههێ… وهك پهیڤێن رووت دهرباسه ژیانێ بن!؟
گیانێ ههلاتگهریێ (ئیشراقی) ههمان (پهند، ریما)یه، ئهڤ رێمایه ب شێوهیهكێ دی ههمان/ههلاتگهرییا سوفییانه/، بهلكو ههلاتگهری ئهو ئامانێ ههردوویان ڤهدگریته، چنكو رێنمایێن زهرهدهشتی شهنگستێ فهلسهفهیا گریكی بوو، و ههلاتگهری ئهو پهندڤانییه یه ئهوا (یا نار كونی بردا و سلاما علی ابراهیم) ، ههروهسا ههر سێ موگێن زهرهدشتی ل دویڤ ستێرا بوونێ را برینه بهتولهحم.
خویندكارهكێ كورد ژ ماموستایێ خۆ یێ مسری پڕسی: هوون خودانێن شارستانییهتا دێرینا فیرعهونان؛ ههوه زمانێ خۆ یێ جودا ههبوو، چ لێهات؟
ماموستای ب كهسهر لێ نێری و ب تالی بهرسڤدا: ژناڤچوو! چنكو مه ئهوێن وهكو جزیری و خانی و باتهیی و تهیرانی … یێن داستان و بهیتان ب زمانێ مه ڤههینن نهبوون!
ههلاتگهری و كلتوور:
تومارنامهیا گهله؛ ئهو پشكهكا مهزن و گرنگ ژ زمان و مێژوویا گهل ههمبێزدكهت، لهورا ئهوێ بڤێت وێ گرنگییا كلتوور كوردی بنیاسیت، پیدڤییه نقوومی كووراتیێ ببیت، چنكو مراری ل كووراتیێ و كهف ل كنارێ دهریایی دایه، راسته مراری بۆ خهملاندنا گهردهنێن شازاده و خاتوینانه، لێ ههر قهرج و زێرینگر دسمن! مراری ژ دهریا زمانێ كوردینه، لڤێره نقومڤان فهقی یه و زێرینگر هۆشهنگه.
مراری یا نها ل دور دپهیڤین ڤهڕێژا هزرا سوفی و ههلاتگهرێ كورد فهقیێ تهیرانه، ئهوێ د پهسن و سالۆخهتدانا وێ دا میرێ هۆزانڤانێن كورد خانیێ مهزن كهرهمكری:
من دی عهلهما كهلامێ مهوزوون
عالی بكرا ل بانی گهردوون
پێ حهی بكرا عهلی حهریری
كهیفهك وا بدا فهقیێ تهیران
حهتا ب ئهبهد بمایه حهیران
د ڤێ گهشتا ناوازه دا نڤیسهرێ هێژا (هۆشهنگ شێخ محهمهد) د ڤهكۆلینا خۆ یا ههلاتگهری دا، یا ب ناڤێ (ئیشراقا فهقیێ تهیران) مه خواندهڤانان ب گهمیا فهقیێ تهیران دویر دبهت، دبهته دهریا سوفیگهری و جیهانا ههلاتگهریێ، دا مه ڤهگهڕینیت گیان د مهست و دهست دپڕ.
فهقی هۆزانڤانێ داستان و ئهڤسانهیێن كوردی، ئهو شاعره یێ ژبهر بهیتێن وی یێن خۆش بۆ بهیستنێ و ب ساناهی بۆ ژبهركرنێ، وهكو بهیتێن (شێخێ سهنعانێ، ههسپێ رهش، زهمبیلقرۆش، بهرسیسێ عابد، دمدم، دلو رابه، ئاڤ و ئاڤ…) ب شاعری مللی هاتییه نیاسین، د ڤێ گهشتێ دا دێ ل گهل فهقی و بهیتا ناڤدار (ئاڤ و ئاڤ) دا بین، هۆشهنگ د خواندنا خۆ یا ههلاتگهری دا بۆ ڤێ بهیتێ، تێگهههك دێ ددهته مه خواندهڤانان، ئهڤ شعرا ڤههاندنا وێ ب شێوهیێ بهیت هاریكاربوویه، كو ب ساناهی ژبهركرنا وێ و د ناڤ جڤاكێ كوردی دا زویتر بهلاڤببیت، ههروهسا ناوازهیا بابهتێ وێ كو ههڤپهیڤینه د ناڤبهرا مرۆڤی و ئاڤێ دا، لهورا گهلهك ل ناڤ مللهتێ كورد جهێ خۆ گرت.
بهیت:
تا نها هندهك دبێژن (بهیت) پهیڤهكا بنهرهت ئهرهبییه، ژ پهیڤا (بیت شعری) ئانكو مالكا شعری هاتییه، دركاندنا پهیڤێ وهك ههڤه، لێ رامان و ناڤهرۆك جودایه، بهیت یا عهرهبی ئانكو مالكا شعرێ و بهیت یا كوردی چیرۆكهك شعرییه كو سالۆخهتێن خۆ ههنه، تاكو ئهو یا نێزیكی داستانێ یه، (بهیت ب قهباره زۆر درێژنییه، زمانی مللییه و رستهی ساكاره زرۆبهی خهلك تێیدهگا، كێشی خۆمالی یه و قافیهی رهنگا و رهنگه و ل سهر بنجی بهند (كوپله) دادهمهزرێ، بۆ مهبهستی گۆرانی وتن دانراوه) .
چهندین كهسان شعرێن فهقی چاپكرینه و هندهكا ڤهكۆلین ل دور كرینه، وهكو (سادق بههائهدین ئامێدی، د. مارف خزنهدار، سهعید دێرهشی …). لێ بۆ ئێكهم جاره ڤهكۆلینهك ههلاتگهری (دیتنهك كوردی) نهخواندنهك ب (دیتنهك مهلایی) ل سهر شعرێن فهقی دخوینم.
ڤهكۆلین ب پێشهكیهكێ ل دور جهێ بوونێ و ژیارا فهقیێ تهیران و ددویڤدا پتر ل سهر نازناڤێ (فهقیێ تهیران) رۆهنكرنێ ددهت، وهكو (فهقێ گهرۆك، فهقێ هێشهتێ، فهقێ مكسێ)، دیسان ههڤبهركرنێ د ناڤبهرا زاراڤێ (فهقی) یا كوردی و (فقیه) یا عهرهبی دا دكهت، ئهوژی فهقی فێرخوازه (خویندكاره ل مزكهفتێ) و فهقیه (تێگههشتی و زانا) یه، لهورا ب دیتنا من پهیڤا (فهقی) ئهگهر ژ بنیاتهك ئهرهبی ژی بیت، رامان و ڤۆنوتیكا وێ هاتیه گۆهارتن و وهكو (بهیت) بوویه پهیڤهك كوردی یا خودان رامانهك چارچۆڤهكری، وهكو سایمونێ ئهرمهنی ئهوێ ل سالا 1920ێ ل گهل ئینگلیزی هاتیه بهغدا و ئێكهم نانپێژییا ژ جورهك نوی ڤهكری، و خهلكێ ل سهر ناڤێ سایمونی ئهو نان ب (سهمونه) ناڤكر، لێ سهمون نه ناڤهكێ ئهرمهنی یان ئینگلیزییه و دبیت ههر رامانا وێ نهزانن، یا نها بابهتێ ڤهكۆلینێ كو بهیتا ب ناڤێ (ئاڤ و ئاڤ)ه.
ناڤهرۆك:
ب راڤهكرنا نیشان، ئاماژه و هیمایان هۆشهنگ د گهل فهقی مه دبهته جیهانا سوفیاتی و ههلاتگهریێ و رۆناهیێ بهرددهته سهر گۆژی و قولاچكێن مژهوی و تاری، خواندنهك نوی ددهته نیشان و هێما و ئاماژهیان…، نڤیسهری كار ل سهر بهیتێ ب زاراڤێ ههلاتگهری ب زمانێ كوردی كرییه، كو بهری نها ههر ب ئهرهبی و ب تێگهههك دینی بوون.
ئهڤ تێگههێ نوی بۆ خواندنا دهقێن كلاسیك بیرا مه ل ژهنیارێ ناڤدار (موزارت) ی دئینیت، كو تا سهردهمێ وی نۆتێن مۆزیكێ ب زمانێ لاتینی بوون، لێ ئهوی ب دانان و ژهنینا ئێكهم سیمفونی ب زمانێ ئهلمانی شیا ئهوێ بازنهیێ بشكێنیت.
هۆشهنگ ژی ب ڤێ ڤهكۆلینێ ب دارشتنا زاراڤێن كوردی، قورخكرنا زمانێ ئهرهبی بۆ زاراڤێن سوفیگهری شكاند، ههر چهنده هێش دهستپێكه.
هندی مه بهیستییه فهقیێ تهیران ههلبهستڤانهك مللییه، لێ ل ڤێره ڤهكۆلهر دهمێ بهیتا (ئاڤ و ئاڤ) دههلشكێڤیت، مه دبهته ئهوێ كویراتیا مراری و گۆهماسی د بنی دا، ههر ژ ناڤونیشانێ بهیتێ (ئاڤ و ئاڤ) خواندهڤای رادكێشته جیهانا فهلسهفهیێ، ئهوژی ههڤكێشا (بوونێ) ب رێكا (دلداریێ) یه، ئانكو كوردان ئاڤهدانی و ئاڤاهی ژ ژێدهرێ وی (ئاڤ) وهرگرتییه، كو ههمان هزرا (تالسی – 548 پ. ز) دامهزرێنهرێ خواندنگهها سرۆشت یا فهلسهفی یه.
فهقی ههر ژ دهستپێكێ كومهكا پڕسیارێن فهلسهفی ب كراسهك سوفیگهری دئازرینیت:
پڕسا فهقی بێ جه نهبوو
لهورا د قورئانێ دا ههبوو
عهرشێ خودێ ل سهر تهبوو
ئاڤێ گهلو بیرا ته تێ
فهقی ئاڤێ وهكو هێزهكا گیانی یا تژی وزه و ئێك ژ چوار رهگهزێن مرۆڤ و گهردوون ژێ هاتیه ئافراندن (ئاڤ، ئاخ، با، ئاگر) بكاردئینیت.
فهقی و فهلسهفه:
(ئاڤ و ئاڤ) ل پهی ههلاتگهریا فهقیێ تهیران ئانكو دوو ئاڤه، ئاڤا ئێكێ نه ئاڤا دوویێ یه، چنكو ئاڤ دلڤینهك بهردهوامدایه، ئانكو سرۆشت ب هێزا دلداریێ دلڤیت و بهردهوام خۆ نوی دكهتهڤه، ئهڤه ئهوه یا نڤیسهر دبێژیتێ سهرڕێژبوون (فیچ)، ئهوا د فهلسهفهیا سرۆشتی یا گریكی دا (ههر تشتێ ههیه د گوهۆرینێ دا یه) یان (نهشێی دوو جاران پێن خۆ بكهیه د رووبارهكی دا) ئانكو رووبار ههر ئهوه، لێ ئاڤ نه ئهو ئاڤه، چنكو دلۆپێن ئاڤێ هاتینه كوهۆرین، و ئێك دلۆپا ئاڤێ دوو جاران ب ئێك رویبار دا ناچیت، ئاڤ و ئاڤ یا فهقی ژی ههر ههمان تێگهه و رامانه.
فهقی سوفییانه ههمان تشتێ فهیلهسوفێن گریكی گۆتی؛ ب گیانهك كوردی و كراسهك دینی ل بهركری گۆتییه، ئهڤه دهێته وێ رامانێ كو فهقی ب فهلسهفه و زانیاری و زانستێن وی سهردهمی یێ ئاگههداربوویه، تاكو فهقی لێدان دلێ خۆ یا بێ راوهستیان ب ئاڤا ب پێل و كهف و بهردهوام دلڤینێ دا دشوبهینیت، و ددهته خۆیاكرن كو دهم و جه نامینن، ژیان و جیهان و باوهری دكهڤنه د بازنهیا دلداریێ دا، كو ب دیتنا فهقی تاكه بازنهیه پهندڤانی تێدا پهیدادبیت، ئهڤ دلداریا بۆ خودی و ب دوو شێوه و رهنگانه، ئهوا راستهوخۆ و ب ڤێیانا خودێ دكهڤیته دلێ مرۆڤی دا، یان ب رێكا دلداریا مرۆڤهكی دی و پتریا جاران ئهو مرۆڤ كچهك دبیت، مینا شێخێ سهنعانێ كو دلداریا وی بۆ كچه گاورا ئهرمهنی، راكرنا سنۆرانه د ناڤبهرا دلدار و دلبهرێ دا، ل ڤێره ژی دیدارا (سهرتهم)ا كچا گاوری ئێكبوونا دلدار و دلبهرێ یه،
ئهو پیرهمێرێ كال بووی
نێزیكی ههشتێ سال بووی
ژ عهشقا كچێ بهدحال بووی
دهرحهق بدهین لهومهتێ
ئانكو دلداری دهستههلاتهك رهایه، ههمی دین و باوهران د ناڤخۆدا دبشێڤیت و دحهلینیت، د بهیتا شێخێ سهنعانی دا ئهڤ دیمهنێ فانتازیێ ههمهچهشنه، دهمێ شێخێ دلدار خۆدانێ تهكیا و پێنچسهد مریدان، خۆدان كهرامهت و پله و پایهیا دینی و كومهلایهتی د ناڤ جڤاك دا، و د ناڤ دهستههلاتێ دا خۆدان رێز و پهیڤا وی یا ب سهنگ و بهیستی:
شێخهك ههبوو سهنعانییان
سهردارێ پێنچسهد سوفییان
چوو بوو مهقامێ ئهولییان
دائم د زكر و تاعهتێ
لێ دهمێ (سهرتهرم) یا شۆخ و شهنگ دبینیت، هینگێ شێخ دهست ژ تهكیا و مریدان و تا دینێ خۆ بهرددهت، و بهرهڤ وارێ دلبهرا خۆ تهنگهزاردبیت، دا كوست و زیننارێ ل پشت خۆ گرێدهت و ببیته شڤانێ بهرازان!
شێخ ل خوه ناكهت ستاره
ئاشكرا خهون گۆته یاره
ئاه ژ دهست دۆهتا كوفاره
برم دینێ شركهتێ
شێخی گۆت: بهوهی كهم كردگاره
نامهوی دین و رهفتاره
لادهچم له سهر ئهو ئاكاره
له پشت دهبهستم زنناره
سهپارهت به چاوی یاره
شێخێ باوهردارێ ب رندی و جوانیا كچا گاور هند داخباردبیت، كو د دیتنا وی دا تۆخیبێن جوانیا دونیایێ دهربازكرییه، ئهو خودان جوانییهك ئاشۆپی و فانتازییه، ههلبهت ئهو جوانی د دیتنا كهسێن دی دا وهسا نینه، لێ شێخی وهسا دیتییه، ههر ئهڤهیه جوداهییا دیتن و نیاسینا مه دا بۆ جوانیێ:
خیالو وهها بهلاوه
زولفی وهك ئاورمیشی خاوه
تاق و جۆت وههای رۆناوه
دهمێ ئامان پڕبوو دێ دسهرداچیت، هوسا دهمێ پهندڤانییا ههلاتگهری ل جهم فهقی گههشتی، و ئهو گههشتییه پلهیێن بلندێن سوفیگهریێ سهرڕێژبوو، چاوا دگهل ئاڤێ پهیڤی و پڕسی، وهسا ئاڤێ ب كوردی بهرسڤا وی دا:
كههنی دزێن جۆ ژێ دچن
هندی خودێ دان ئینس و جن
قهت كهس نهكر ئهڤ پڕس ژ من
نه ئهنبییائێ ئوممهتێ
ل ڤێره پڕسا پێخهمبهراتیێ جهێ لێ راوهستیان و تێهزرینێ یه، ئهرێ نهپڕسكرنا (ئهنبییائێ ئوممهتێ) ئانكو ئهو پڕس فهقی وێرهكی دایه خۆ و ئهو پڕس كریه ئهوا پێخهمبهران نهكری!؟ ئهڤه مه ڤهدگهڕینیت پرسا میراتگرییا زنجیره مالباتییا پێخهمبهراتیێ، كو دبینین ههمی پێخهمبهر ژ دوندهها برهیمینه، تاكو ب بابێ پێخهمبهران هاتیه ناڤكرن، ئهرێ بهرهۆشه ئهڤ رێزلێنانه (سرۆش) بۆ مالباتهكێ یا تیخ كری بیت و چهند یا رهوایه؟
• لێ پڕسا فهقی نه ژ سرۆشی بوویه، وهسا دیاره پهیاما پیرۆز (سرۆش) كو ژ لایێ خودێ بۆ چهند مرۆڤان هاتییه، ئهڤ سرۆش (عهقل)ه، ئانكو ب حهزگرنا خودی ئهو پێخهمبهر خودان عهقل و پارێزبهندی بوون؛ و ژ هندهك سهرپێچییا د پاراستی بوون ( وهم بها لولا ان جاوه برهان ربه) ( قال لقد ڤلمك بسوال نعجتك الی نعاجه… وڤن داود انا فتناه فاسغفرربه و خر راكعا و اناب) :
پێخهمبهران عهقل ههبوون
قهت ههوجهی پرسان نهبوون
مهكسی دبێ ئاڤێ وهبوون
وان دهست گههابوو سوحبهتێ
ئانكو ناسیاری و زانیارییا پێخهمبهران ههما ئهو عهقله یێ خودێ پێ بهخشی و ب رێكا هایدانا سرۆشی وهرگرتیه (وما ینگق عن الهوی) ئانكو پهیڤێن و بیاڤێ هزركرن و كارێ وان سنۆردارن، پێشبهری پڕسا ئهم د ئاراستهكرینه(مسیر) یا ههلبژاردكرینه(مخیر) دبین، ل ههمبهر نموونهیا پڕسكرنا خانیێ مهزن ژ خودێ، ئهوا دگههیتهراددهریا گازندێ (ئیبلیسێ فهقیرێ بێ چینایهت، هندی ته ههبوو د گهل عینایهت) و رادهستبوونا رها یا برههیم پێخهمبهری ههمبهر خهونێ كو كوڕێ خۆ سهرژێبكهت!
دیسان ئهو پڕسا فهقێ تهیران ژ ئاڤێ كری كو پێخهمبهران نهكری: (پێخهمبهران عهقل ههبوون، قهت ههوجهی پرسان نهبوون)!
لێ سوفیگهریا ههلاتگهری بهرههمێ عهقلێ وهرگرتیێ مرۆڤییه ژ هزر و سهربۆر و تێهزرینێ د تشتی دا یه، ئانكو پێخهمبهر (پهیامبهره) و ئهو دبیته ڤهگۆهیز (ناقل) (ان هو الا وحی یوحی) (واوحی ربك الی النحل ان اتخژی من الجبال بیوتا و من الشجر مما یعرشون فاسلكی سبل ربك ژللا..) ، ههنگ ژ وی لڤینا رێكخستی و كارێ هوور ب ئهندازهك داهێنهرانه پتر نزانیت و نهشێت بكهت، ژ ئهوا زكماكانه بۆ هاتییه دهستنیشانكرن ژ لایێ ئافرێنهری ڤه، ئانكو ئهو ب سرۆشتێ خۆ و زكماكی د بازنهیهكا سنوردارا زڤرۆكا ژیانێ دا لڤیت، لهورا شاهنشینا ههنكێ نهشیایه گوهۆرینێ بكهت و پێشبكهڤیت! پێخهمبهراتی ژی ب رێنمایێن سرۆشی چارچۆڤهكرییه، لێ سوفیگهریا ههلاتگهری عهقلێ هزركهره، ب شێوهیهكێ رۆهنتر ئهو عهقلێ هزرمهندێ داهێنهره، پڕسێن قهدهغهدكهت و گڤاندێن پیرۆز دبهزینیت:
خهلكێ خودێ عاقل كری
ههم عارف و كامل كری
نورهك ددلدا ههلكری
ئهسلێ قسان رێ دبهتێ
فهقی و سوڤیگهری:
هۆشهنگ ژی د ڤێ نڤیسینێ دا بهرێ مه ددهته جیهانا هزر و سوفیگهرییا فهقیێ تهیران، ئهوژی ژبهر ههلبژاردنا فهقی بۆ پێكهاتهیێ ئاڤێ، مینا ئامرازهك بۆ دهربڕینێ ژ هزرا خۆ، دهمێ كریه هێمایهك ههلاتگهری بۆ بوون و پهیدابوونێ، ههروهسا تیورا سهرڕێژبوونا ههلاتگهری د فهلسهفهیا رۆژههلاتی و ئیسلامی دا، چنكو ئاڤ نهتنێ پێكهاتهكه د سرۆشتی دا، بهلكو (ئاڤ بوون و پهیدابوون و بهردهوامیا بوونێ و سهرڕٍێژبوونا بوونێ … تێدایه) ئاڤ ل دهڤ فهقی ههلگرا هێزا ژیان و بوونێ یه، لهورا ههما پڕسیار ژ ئاڤێ دكهت:
ژ عهشقا كێ ههر تێی و تێی
ههتا كهنگی ههر بێی و بێی
بۆ من بێژه حهیرانێ كێی
دا بزانم قسهتێ
چاوا ئاڤ ل دهڤ فهقی ههلگرا هێزا ههبوونێ یه، وهسا دل ژی ههلگرێ هێزا مرۆڤبوون و زێندیبوونێ یه:
تاعهت دكی بێ پا و دهڤ
چهندی دكی چوونا ل ههڤ
دهنگێ ته تێ ب رۆژ و شهڤ
زكری دكی ب حالهتی
دلداری و پهندناسی:
ل دهڤ فهقی هێزا دلداریێ و ڤیانێ د ناڤ ئاڤا رووباری دا، ههر ئهو هێزه یا وهسادكهت سرۆشت بلڤیت و خۆ نوی بكهتهڤه، ههڤپهیڤینا فهقی دگهل ئاڤێ رهنگڤهدانا راستیا دلداریێ د دلێ فهقی و ئاڤێ دا یه، ژ وان پهیڤ و دهستهواژهیان ههر دووان بهرهڤ ئێك راستی و ئاراسته دبهن، كو فهقی ب پهسهنكرنا ئاڤێ پهیاما خۆ دگههینیت و دهربڕینی ژ ههست و باوهر و شیانێن خۆیێن مرۆڤینی (دلداری) و ههم هزرێن خۆیێن فهلسهفی و سوفیگهری (پهندڤانی – ههلاتگهری) دكهت، ئهوژی ئارمانجا ههر دوویانه، ئانكو گههشتنا راستی و پهندڤانیێ:
شهڤان و رۆژان بێ خهوی
ژ محبهتا كێ د تهوی
شهڤتاری یان قهت نا حهوی
تو ژ ئهمرێ كێ ڤلز كهتێ
بهیتناسی:
ئهڤ چیرۆكا شعری یا د ناڤ كوردان دا بهربهلاڤ و ب گشتی كورد حهز ژێدكهن، كو ب (بهیت) دهێته نیاسین، ئهو زانین و نیاسینا مللی یا رهسهن و بنهرهتداری، رهێن وێ د ناڤ گیانێ مللهتی دا كویر خۆ داهێلاینه و سهرنشیڤ بووینه، ئهو هۆنهرێ رهسهن و بلنده، سهرۆكانیهكا زهلاله بۆ كومهكا بهایێن رهوشتی و ناسینێ، ب رێكا ڤهكۆلین ل بهیتان لایهنێن زمان و مێژوویی ڤهدژیتهڤه، بهیت هێزهكا هونهری و وزهیا گیانی و رهوشتی ب كراسك پیرۆز ددهته فهرههنگا مه یا نهتهوهیی!
نڤیسهر ل داویێ دگههیته وێ باوهریێ كو سوفیگهرایی، فهلسهفه، میترایی، زهرهدهشتی، ئێزدیاتی، مانی.. ئۆلزایێن ههلاتگهرینه، هزرێن خهلكی و مللی بووینه، ئهو ل لایێ تهبایا خهلكی نه د سهیر و نامۆ؛ بهلكو دكههی بوونه، بێئاگهه د نهریت و سهردهری و كارێ وان یێ رۆژانه رهنگڤهددهت / بهستنا پشتا بووكێ ب كهمهرا كوست/ سویند ب ئاگری و رۆژێ/ پیرۆزكرنا چوارشهمبێ/رێزگرتن و پاراستنا سرۆشتی/چێتراندنا تۆخمێ مێ ژ گیانداران وهكو ژێدهرێ بوونێ و حرامكرنا كوشتن و نێچیركرنا وان هندی شیانێن ئاڤزبوونێ ههبن/ ، لهورا خهلك شیایه ل سهر بنگههێ فهلسهفهیا رۆژههلاتی و گریكی ژیان و هزر و عهقلێ خۆ رێكبێخیت، و فهقیێ تهیران د بهیتا (ئاڤ و ئاڤ) دا، بهیتهكا فۆلكلۆری ب دیتنهكا ههلاتگهری دارشتییه، ل سهر بنهمایێ تیورا سهرڕێژبوونێ (فیچ) ب گههیكرنا سرۆشتی و پهیدابوون ژ چوار رهگهزێن د زهرهدهشتیێ دا دپیرۆز (ئاڤ، ئاخ، با، ئاگر) بهیت ئاڤاكرییه، هوسا دهق ب نیشان و هێمایێن سوفیگهری و تێگههشتنهك كوردانه بۆ بوون، راستی، زانین، ناسین، خودێ و پهیدابوونا دلداری و راستیێ بهیتا (ئاڤ و ئاڤ) پێشكێشی مه كریه.
خیڤهتا عالهم د ناڤێ
ژبهرهكهتا فهیز و گۆلاڤێ
من تهمهننا كر ژ ئاڤێ
ژ مهعنییا حهقیقهتێ
داستان و بهیتا دینی و سوفیگهری:
بیروباوهر دگهل بیركرنا مرۆڤی ل دور بوون و مرن و پشتی مرنێ پهیدابوویه، ئهوێن پالدای ل دویڤ گهردوون و زیندهوهران بگهڕیت، خوداوهند و پهرستییان دروست و دیاربكهت، ئهڤه د ناڤ دێرینه دهقێن نڤیسی دا دیاره، وهكو دهقێن ئیلامی، سومهری، میسری، گریكی، رومانی، هندی.. كو رۆلێ خوداوهندان د بهرگێ مرۆڤان دا بوو، ئهڤان بیروباوهران گهشهكر تاكو شێواز و رێكهك جودا ب ناڤێ وێژهیا دینی دروستكری، ئهوێ ب ئهدهبێ سوفیگهری هاتییه نیاسین، كو ب بلندی و جوانیێ ناڤداربوویه، ئهوێن پتریا جاران پهنا برییه بهر هێمایان وهكو(ئیبن عهرهبی، ئیبن ئهلفارز..) و ئهوێن ب فارسی نڤیسین (جهلالهدینێ رومی، جامی، نیزامی..) و د ناڤ كوردان دا (مهلایێ جزیری، ئهحمهدێ خانی، فهقیێ تهیران..) ههری ناڤداربوونه، لێكچوونهكا سهرسۆرهێنهر د ناڤبهرێ دا دهێته دیتن .
ئهڤ بیروباوهره چوونه د ناڤ ژیانا ئاسایی یا خهلكی دا، تاكو بووینه پشكهك گرنگ ژ زانست و كهلهپوور و فۆلكلۆرێ مرۆڤینیێ ب شێوهیێن جودا، ژبهر هندێ رهنگدانهڤهیا وێ ل سهر بهرههمێ وێژهیی و هونهری ههبوویه (ههمیشه دهق لهناو ئهو كهشه رۆشهنبیرییه گشتییه دا له دایك دهبیت، كه نووسهر تێدا ژیاوه، لهبهر ئهوهی كلتوری ئایینی بهشێكی گرنگ لهو كهشه پێكدههێنێ، بوویه زۆر ئاساییه كلتور ببێته سهرچاوهیهكی گرنگ له پرۆسهی داهێنانی دهقدا) .
و چنكو پشكهك مهزن ژ جڤاكێ كوردی موسلمانبوو، لهورا دهقێ وێژهیی ب فۆرما سوفیگهری گهشهكر، د بهرامبهر دا یا هونهری نهتنێ دجهدا ما، بهلكو ئهوا ههی تا شینوار ژی ل ژێر تێگههی حهرامكرنێ ب ناڤێ وێنه و بتان هاته تێكدان و ژناڤبرن، ئهڤه ڤهدهدگهڕیت كو كورد ل دێره زهمان دا خودان بیروباوهرێن دینی یێن جودا بوون، وهكو میترایی، ئێزدی، زهرهدهشتی، مانی..، تاكو دینێن براهیمی هاتین، لێ بهاتنا دینێن نوی دینێن كهڤن نههاتنه ژناڤبرن، بهلكو كراسهكێ جۆهی، فهلهیینی، موسلمانهتی ل بهرخۆكر، ئهڤێ د داستان بهیتان دا رهنگڤهدا، هێمن موكریانی دهربارهی بهیتا زهمبیلفرۆشی گۆتییه: ( چیرۆكهكا سوفیانهیا ئێكجار كهڤنه) ، و د بهیتا شێخێ سهنعانی دا فهقیێ تهیران خوداناسیی تێكهلی دلداری و ئهڤینییا پاك دكهت، دا ل داویێ بیروباوهرا دینی ب سهر ههست و سۆزێ دا زالبكهت:
شێخ دهیگۆت” بهوهی كهم كرده گاره
نامهوی دین و رهفتاره
لادهچم له سهر ئهو ئاكاره
له پشت دهبهستم زهنناره
سهبارهت به چاوی یاره…
ههر چهنده ل دهستپێكێ دلداری وهسا ل شێخی دكهت، كو دهستبهردای دینێ خۆ ببیت، لێ دا كێشه چارهسهرببیت، و ب ئهنجامهك خۆش بهیت بداوی بهێت، پهنا بۆ هێزا غهیبی دهێتهبرن، ئهو دهمێ مرید ژ ڤهگهڕیانا شێخی بۆ سهر هشێن خۆ، لێڤهبوونا وی ژ دهستبهردانا دینێ خۆ، مرید دچنه كنارێ دهریایی و لاڤهیان ژ خودێ دكهن، شێخ لاڤهیێن وان دبهیسیت و هشێن وی دهێنه سهری، لهورا خودێ ژبهر موكمه باوهری و پاكه دلداریا وی دلێ دلبهرا وی، سهرتهمێ ژی بۆ دینێ موسلمانهتیێ نهرمدكهت، كو شێخ و دینێ خۆ دكهڤنه دلێ وێ:
یا خودایێ شێخێ سهنعانی
كیژ چیدیكهی نهزانی
رووی كرد له دهرگای سهبحانی
گۆتی مهدهد یا خودای سهنعانی
ههردوو دلدار و دلبهر وهك موسلمان پێك شاددبن و غهوس وان لێك مارهدكهت.
نیاسینا ڤهگۆهاستی (نقل) یا ههمی باوهردارانه، نیاسینا تیوری یا فهیلهسوف و زانایانه، لێ نیاسینا سوفییان ب رهوانی (دل) ی یه، ئانكو سوف ب دلی َخۆ خودێ دبینن، چنكو وان باوهری ب جیهانا رهوانی ههیهـ ئهو جیهانا گیانی یا ب رێكا ههلاتگهریێ دهردكهفیت، كو بهرجهستهبوونا دیاربوونا راستییا خودینیێ د بلندترین رامان دا یه، ئهوا سوفی ب رێكا بزاڤ و راهێنانێ دگههیتێ، لهورا ل جهم سوفییان خودێ ب ههلاتگهری و هایدانێ دهێته نیاسین، لهورا گۆتنه ( ل خۆ بنێره، دێ خودێ بینی) چنكو د باوهریا وان دا شاهنشینا خودێ نه زهمین و ئهسمان و جهن، بهلكو گیانێ مرۆڤی یه، ئانكو ئهوێ خۆ نیاسی ئهوی خودێ نیاسی، ههلاتگهری رهوانه و رهوان ئهو جهه یێ زانینا زانای ڤهدڕژیتێ، ئانكو رهوان ئهو ئامانه یێ زانینا زانای دههلگریت، ب شێوهیهك دی دل ئهو خۆدیكه یا یا ههمی سالۆخهتێن خودێ تێدا رهنگڤهددهت، ڤێچا وهسا ئهگهر ژهنگێ ئهو خۆدیك گرت، ئێدی وێنهیان رهنگڤهنادهت، گیان ژی ههروهسایی، ئهڤی َسوفی دبێژنێ بینین (بهسیرهت) یان چاڤێ سێیهم، رهههندا چوارێ، ههستێ شهشێ، كو ئین سینا دبێژتێ هشێ پیرۆز (العقل المقدس) كو تایبهته ب پێخهمبهر و چاكانڤه، كو د رێیا وی هشی دا سرۆشی َخودێ وهردرگرن، ههر وهسا دبێژنێ خۆزانی، پێشدیتن ئانكو (حدس) یا رهوانێن پاك و بێگهرد.
ئانكو پیخهمبهراتی هشهك پیرۆزه و خودێ ب هندهك كهسێن تایبهت و بژارده دبهخشیت، لێ ل جهم سوفی و چاكانه بۆ ب دهستڤهئینانا وی هشی بزاڤ و راهێنان دهێنهكرن، خودێ ب رهنگهكی دێ زانینێ كهته د ناڤ دلێ وان دا، ل ڤێره ژی دل ب رامانا ناڤ و رهوانه؛ نه پهمپا خوینێ یه، بهلكو وهكو دهزگههكێ ناسینێ یه، زانین و نیاسینێ پێ دبینیت و راسی بۆ ئاشكرادبیت، وهكو فهقی دبێژیت:
خهلقێ خودێ عهقل كرن
ههم عاریف و كهمال كرن
نورهك د دلدا ههلكرن
ئهسلێ قسا وی پێ كهتێ
ئهڤه مه دبهته بابهتێ رابهراتی – رێبهرناسیێ، زانایه كو پێدڤییه سوفی د وهغهرا و رێڤینگییا خۆ دا رێبهر، شێخ وهكو رێنیشاندهر ههبیت، ل ڤێره فهقی ژ وی َقۆناخا بریكارییا مرۆڤان دهربازدبیته پهیوهندییا ئێكسهر، ئهو ژی ئاڤه!
ئاڤ ئێك ژ چوار پێكهاتێن سهرهكیێن سرۆشتی و ئاڤراندنا ئادهمینه (ئاڤ، ئاخ، با، ئاگر)، ئانكو راستهوخۆ گرێدانا مرۆڤی ب سرۆشتیڤه، ب رێكا ئاڤێ (وجعلنا من الماو كل شیو حی)، ئاڤ ئهو سالۆخهتدانا بوونێ یه یا زمان نهشێت دهرببڕیت، ئهو پهیڤینا د ناڤبهرا فهقی و ئاڤێ دا ژ هێما و نیشان و ئاماژهیێن خودایینه، بۆ پێكڤه گرێدانهك دیار و نهدیار (زاهیر و باتن)، كو زمانه تایبهت و پیرۆز پهیدادكهت:
بێ فهم و قیل و قال ببێژ
هێدی ب لهفزێ حال ببێژ
بهر(میم و حێ و دال) ببێژ
شهرح و بهیانا كاغهتێ
فهقی ئاڤ كره پیرێ و رێبهرێ خۆ بۆ وهرگرتنا پهند و زانینێ ، لڤێره ئاڤ ههلگرا ئاماژهیانه:
ئاڤێ جهواب دا بێ سوخهن
ئهزمان نهبوو، ب حال گۆته من
رهمزێن د پادشاهێ مهزن
سوبحان ژ وێ سهلتهنهتێ…
ل داویییا ڤهكۆلینێ هۆشهنگ شێخ محهمهد بۆ خواندهڤانی دیاردكهت، كو (ئاڤ و ئاڤ) بهیتهكا كوردییا ل ئاستهك هۆنهری و زانیاریێ بلنده، دشێت بهردهوام هۆنهرهكێ كوردیێ رهسهن و خۆدان كومهكا بهایێن رهوشتی پێشكێشی فهرههنگا مه بكهت، دگهل ب ورینا دهمی واتایێن نوی بدهت مه، ئهو وزه و شیانێن د ناڤخۆدا ههلگرتی ب رێكا زمانهك زیندی، بهردهوام ببهخشیتهڤه، بهیتێن كوردی دشێن هێزهكا هۆنهری و رهوشتی ب رهنگێ نهێنییهك پیرۆز بدهن مه.
فهقی بهیتهكا فۆلكۆلوری ب دیتنهك ههلاتگهری دارشتییهڤه، تێدا خۆ وهك فهیلهسوف و سوفییهك خوداناس ب تهرزهك تایبهت ددهتهنیاسین.
كناية 
أضف تعليق